Begrippen stampen
Je leest een uitleg en kiest welk begrip erbij hoort. Een begrip is klaar als je het drie keer goed hebt. Wat je fout hebt komt terug tot het blijft zitten.
101 begrippen in deze stapel
Lees het begrip, bedenk wat het betekent en klap het open om te zien of je het had.
-
jaartelling
De afspraak vanaf welk jaar je telt. Onze westers-christelijke jaartelling is er een van, en andere culturen gebruiken een ander beginpunt.
-
neutraliteit
De keuze van een land om in een oorlog geen partij te kiezen en niet mee te vechten.
-
periodisering
Het indelen van de geschiedenis in perioden. Die indeling is achteraf gemaakt en daarmee altijd een keuze.
-
dictatuur
Een staat waarin een partij of leider alles bepaalt en er geen echte keuze en geen vrije pers is.
-
socialisme
De stroming die wil dat de overheid ingrijpt om de positie van arbeiders te verbeteren.
-
verzorgingsstaat
Een staat die met uitkeringen, zorg en onderwijs een bodem onder het bestaan van iedere inwoner legt.
-
sociale kwestie
De discussie over de armoede en de werkomstandigheden van arbeiders die bij de industrialisatie hoorden.
-
emancipatiebeweging
Een beweging die gelijke rechten eist voor een groep die achtergesteld is.
-
wapenwedloop
Het over en weer uitbreiden van bewapening, waarbij elke kant reageert op wat de ander doet.
-
rassenleer
De opvatting dat mensen in rangen van rassen zijn in te delen, met de eigen groep bovenaan.
-
kabinet
De ministers en staatssecretarissen samen. Zij vormen met de koning de regering.
-
massaorganisatie
Het organiseren van grote groepen mensen in verenigingen en bewegingen die aan een partij of staat verbonden zijn.
-
indirect bestuur
Koloniaal bestuur via bestaande elites en instellingen. Goedkoop, maar het houdt structuren in stand die verzet mogelijk maken.
-
nationalisme
De stroming die de eigen natie centraal stelt. Zij kan mensen verbinden en tegelijk anderen uitsluiten.
-
censuskiesrecht
Stemrecht dat aan een belastinggrens hangt, zodat alleen mannen met genoeg bezit mochten kiezen.
-
structurele oorzaak
Een oorzaak die jaren of decennia doorwerkt, zoals economische verhoudingen of een politiek stelsel dat niet meer past.
-
totalitair
Een staat waarin de partij niet alleen het bestuur beheerst maar ook pers, onderwijs, vrije tijd en gezin.
-
tweefrontenoorlog
Een oorlog waarin een land aan twee kanten tegelijk moet vechten.
-
capitulatie
De overgave van een leger of een land aan de tegenstander.
-
democratisering
Het proces waarin steeds meer mannen en vrouwen gaan deelnemen aan het politieke proces.
-
bruikbaarheid
Of een bron bij jouw vraag past. Een onbetrouwbare bron kan heel bruikbaar zijn.
-
verantwoording
Het deel van een onderzoek waarin je vertelt welke bronnen je gebruikte, wat je liet liggen en waarom.
-
feminisme
De beweging die gelijke rechten voor vrouwen eist, te beginnen bij onderwijs, arbeid en kiesrecht.
-
milieubeweging
Groepen die aandacht vragen voor vervuiling en voor de gevolgen daarvan voor mens en natuur.
-
betrouwbaarheid
De vraag voor welk doel je de inhoud van een bron kunt gebruiken. Een bron is niet betrouwbaar of onbetrouwbaar maar bruikbaar voor een bepaalde vraag.
-
fascisme
De ideologie die natie en leider centraal stelt, tegenstanders uitschakelt en de samenleving van bovenaf ordent.
-
collaboratie
Het samenwerken met de bezetter, van meegaan in de uitvoering van maatregelen tot actieve steun.
-
dekolonisatie
Het proces waarin kolonien onafhankelijke staten worden en de westerse hegemonie in de wereld eindigt.
-
continuiteit
Wat er ondanks veranderingen hetzelfde blijft. Een goed antwoord over verandering noemt die continuiteit erbij.
-
Verdrag van Versailles
De vrede na de Eerste Wereldoorlog, die Duitsland de schuld, herstelbetalingen, gebiedsverlies en een klein leger oplegde.
-
vertrouwensregel
Een minister of kabinet moet opstappen als de Tweede Kamer het vertrouwen opzegt.
-
grondwet
De wet die de inrichting van de staat en de rechten van burgers vastlegt en boven andere wetten staat.
-
subvraag
Een vraag over een stuk van de hoofdvraag, met eigen bronnen.
-
Verenigde Naties
De organisatie van landen die na 1945 geschillen wil oplossen zonder oorlog.
-
aanleiding
De gebeurtenis die de zaak in gang zet. Zonder structurele oorzaken had die gebeurtenis weinig losgemaakt.
-
herstelbetaling
Een betaling die een verslagen land moet doen voor de schade van een oorlog.
-
Eerste Kamer
De Kamer die een voorstel na de Tweede Kamer alleen nog kan aannemen of verwerpen.
-
genocide
Het stelselmatig vernietigen van een bevolkingsgroep om wie zij is. In dit tijdvak gaat het in het bijzonder om de vervolging van de joden.
-
grondrecht
Een recht van burgers dat in een grondwet is vastgelegd en dat de macht van de overheid begrenst.
-
deportatie
Het onder dwang wegvoeren van mensen naar een ander gebied of naar een kamp.
-
sociale zekerheid
Het stelsel van uitkeringen en verzekeringen dat inkomen geeft bij ziekte, werkloosheid of ouderdom.
-
vaccinatie
Een inenting die het lichaam leert een ziekte af te weren voordat iemand die oploopt.
-
ontzuiling
Het losser worden van de band met de eigen zuil, waardoor mensen school, krant, club en partij zelf gingen kiezen.
-
algemeen kiesrecht
Het recht van alle volwassen burgers om te stemmen, in Nederland in stappen bereikt na politieke strijd.
-
pluriforme samenleving
Een samenleving waarin verschillende groepen met eigen opvattingen en gewoonten naast elkaar leven.
-
distributiestelsel
Een regeling waarbij de overheid schaarse goederen verdeelt met bonnen.
-
interne markt
Een markt waarin goederen, diensten, geld en mensen zonder grenzen bewegen tussen de deelnemende landen.
-
ministeriele verantwoordelijkheid
De regel dat ministers verantwoording afleggen aan het parlement en niet de vorst.
-
grijze zone
Het gebied tussen volledig meewerken en gewapend verzet, waarin aanpassen, wegkijken, traineren en helpen vallen.
-
Koude Oorlog
De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken met een wapenwedloop en de dreiging van een atoomoorlog.
-
totale oorlog
Een oorlog waarin de hele samenleving wordt ingezet en ook steden en burgers doelwit zijn.
-
modern imperialisme
De vorm van koloniale overheersing die samenhing met de industrialisatie en gericht was op grondstoffen, afzetmarkten en prestige.
-
Lebensraum
De nazi-opvatting dat Duitsland recht had op woongebied in het oosten van Europa.
-
onbedoeld gevolg
Een uitkomst die niemand beoogde, soms het tegenovergestelde van wat een maatregel wilde bereiken.
-
arbeidsinzet
De gedwongen tewerkstelling van mannen in Duitse fabrieken tijdens de bezetting.
-
beurskrach
Een plotselinge instorting van de koersen op de beurs.
-
deling van Duitsland
Het uiteengroeien van de bezettingszones tot twee Duitse staten met elk een eigen bondgenoot.
-
mobilisatie
Het onder de wapenen roepen van soldaten, zodat het leger klaarstaat.
-
primaire bron
Een bron die uit de tijd zelf komt, gemaakt door iemand die erbij was.
-
persoonsverheerlijking
Het tonen van de leider als onfeilbaar en als redder van het volk.
-
secularisatie
Het terugtreden van kerk en geloof uit het dagelijks leven en uit de politiek.
-
collectivisatie
Het samenvoegen van boerenbedrijven tot grote bedrijven onder leiding van de staat.
-
crisis van het wereldkapitalisme
De wereldwijde economische instorting met massale werkloosheid die het vertrouwen in bestaande partijen ondermijnde.
-
verzet
Handelen tegen de bezetter, van illegale bladen en valse papieren tot onderduik en gewapende actie.
-
breukpunt
Een moment waarop tijdgenoten zelf merkten dat de situatie wezenlijk veranderde, in tegenstelling tot een jaartal dat wij achteraf handig vinden.
-
plantagekolonie
Een kolonie die draait op grootschalige landbouw voor de export, met dwangarbeid en slavernij als arbeidsvorm.
-
eeuw
Een periode van honderd jaar. Het eeuwnummer is het aantal volle honderdtallen plus een, behalve bij een rond honderdtal.
-
bezetting
De situatie waarin een vreemde mogendheid het gezag in een land uitoefent, zoals Duitsland in Nederland deed.
-
industriele revolutie
De overgang naar productie met machines in fabrieken, die de basis legde voor een industriele samenleving.
-
parlementaire democratie
Een stelsel waarin gekozen vertegenwoordigers de regering controleren en wetten vaststellen.
-
bronverwijzing
De aanduiding waar je informatie vandaan komt, zodat een lezer het kan nagaan.
-
loonafhankelijkheid
De situatie waarin loon de enige bron van bestaan is, zonder grond of gereedschap om op terug te vallen.
-
werkverschaffing
Werk dat de overheid in crisistijd laat uitvoeren om werklozen een inkomen te geven.
-
anachronisme
Het beoordelen of beschrijven van het verleden met begrippen of maatstaven die toen nog niet bestonden.
-
thema
Een onderwerp dat je door de tijdvakken heen onderzoekt, zoals de positie van een groep of de rol van een instelling.
-
vluchteling
Iemand die zijn woonplaats verliet of moest verlaten door oorlog of vervolging.
-
censuur
Het vooraf controleren en tegenhouden van wat gezegd, geschreven of getoond mag worden.
-
secundaire bron
Een bron die later over die tijd is gemaakt, bijvoorbeeld een boek van een historicus.
-
wetsvoorstel
Een voorgestelde wet die nog door beide Kamers moet. Pas na instemming van beide is het een wet.
-
loopgravenoorlog
Een oorlog waarin beide kanten zich ingraven en de fronten nauwelijks bewegen.
-
soevereiniteit
Het hoogste gezag over een gebied. Formele soevereiniteit valt niet vanzelf samen met economische zelfstandigheid.
-
jeugdcultuur
Eigen muziek, kleding en omgangsvormen van jongeren, los van die van hun ouders.
-
verzuiling
De organisatie van de samenleving in zuilen met eigen partijen, scholen, kranten en verenigingen op grond van geloof of levensbeschouwing.
-
gastarbeider
Iemand die op uitnodiging naar Nederland kwam om te werken toen er handen tekortkwamen.
-
interpretatie
De samenhangende uitleg die een historicus aan bronnen geeft. Twee historici met dezelfde bronnen komen tot een andere interpretatie door hun vraag, selectie en waardepatroon.
-
politionele actie
De naam die Nederland gaf aan het militaire optreden in Indonesie, om het woord oorlog te vermijden.
-
hoofdvraag
De vraag waar je onderzoek over gaat. Je verdeelt hem in subvragen om hem te kunnen beantwoorden.
-
Tweede Kamer
De gekozen Kamer die wetsvoorstellen behandelt, mag wijzigen en de regering controleert.
-
confessionalisme
De stroming die het geloof als grondslag voor politiek handelen neemt en zich organiseert in eigen partijen en verenigingen.
-
bezettingszone
Een deel van een verslagen land dat door een van de overwinnaars bestuurd werd.
-
liberalisme
De stroming die vrijheid van het individu centraal stelt en een terughoudende overheid wil.
-
soevereiniteitsoverdracht
Het overdragen van het gezag over een gebied aan een andere staat. Dat is iets anders dan het uitroepen van onafhankelijkheid.
-
bondgenootschap
Een afspraak tussen landen om elkaar militair bij te staan.
-
tijdvak
Een van de tien perioden waarin het examenprogramma de geschiedenis indeelt, elk met een naam, een tijdsgrens en kenmerkende aspecten.
-
Europese eenwording
De samenwerking tussen Europese landen die begon als economische samenwerking en uitgroeide tot een politieke unie.
-
propaganda
Het gericht verspreiden van boodschappen om meningen en gedrag te sturen, op grote schaal mogelijk door radio, film en massabijeenkomsten.
-
rechtsstaat
Een staat die de macht aan regels bindt en rechten van burgers beschermt, met onafhankelijke rechters.
-
globalisering
Het sneller en verder bewegen van goederen, geld, mensen en nieuws over de wereld.
-
volksgezondheid
De gezondheid van de bevolking als geheel, en de maatregelen die daarop gericht zijn.
-
blokvorming
Het indelen van landen in twee kampen die tegenover elkaar staan.
-
communisme
De ideologie die de productiemiddelen in gemeenschappelijke handen wil brengen en in de praktijk een totalitaire partijstaat opleverde.