Begrippenlijst

A 4

aanleiding GS/K/3

De gebeurtenis die de zaak in gang zet. Zonder structurele oorzaken had die gebeurtenis weinig losgemaakt. Naar de les

algemeen kiesrecht GS/K/5

Het recht van alle volwassen burgers om te stemmen, in Nederland in stappen bereikt na politieke strijd. Naar de les

anachronisme GS/K/3

Het beoordelen of beschrijven van het verleden met begrippen of maatstaven die toen nog niet bestonden. Naar de les

arbeidsinzet GS/K/10

De gedwongen tewerkstelling van mannen in Duitse fabrieken tijdens de bezetting. Naar de les

B 9

betrouwbaarheid GS/K/2

De vraag voor welk doel je de inhoud van een bron kunt gebruiken. Een bron is niet betrouwbaar of onbetrouwbaar maar bruikbaar voor een bepaalde vraag. Naar de les

beurskrach GS/K/10

Een plotselinge instorting van de koersen op de beurs. Naar de les

bezetting GS/K/10

De situatie waarin een vreemde mogendheid het gezag in een land uitoefent, zoals Duitsland in Nederland deed. Naar de les

bezettingszone GS/K/9

Een deel van een verslagen land dat door een van de overwinnaars bestuurd werd. Naar de les

blokvorming GS/K/9

Het indelen van landen in twee kampen die tegenover elkaar staan. Naar de les

bondgenootschap GS/V/6

Een afspraak tussen landen om elkaar militair bij te staan. Naar de les

breukpunt GS/K/10

Een moment waarop tijdgenoten zelf merkten dat de situatie wezenlijk veranderde, in tegenstelling tot een jaartal dat wij achteraf handig vinden. Naar de les

bronverwijzing GS/V/7

De aanduiding waar je informatie vandaan komt, zodat een lezer het kan nagaan. Naar de les

bruikbaarheid GS/K/2

Of een bron bij jouw vraag past. Een onbetrouwbare bron kan heel bruikbaar zijn. Naar de les

C 9

capitulatie GS/K/10

De overgave van een leger of een land aan de tegenstander. Naar de les

censuskiesrecht GS/K/5

Stemrecht dat aan een belastinggrens hangt, zodat alleen mannen met genoeg bezit mochten kiezen. Naar de les

censuur GS/K/10

Het vooraf controleren en tegenhouden van wat gezegd, geschreven of getoond mag worden. Naar de les

collaboratie GS/K/10

Het samenwerken met de bezetter, van meegaan in de uitvoering van maatregelen tot actieve steun. Naar de les

collectivisatie GS/V/9

Het samenvoegen van boerenbedrijven tot grote bedrijven onder leiding van de staat. Naar de les

communisme GS/V/9

De ideologie die de productiemiddelen in gemeenschappelijke handen wil brengen en in de praktijk een totalitaire partijstaat opleverde. Naar de les

confessionalisme GS/V/5

De stroming die het geloof als grondslag voor politiek handelen neemt en zich organiseert in eigen partijen en verenigingen. Naar de les

continuiteit GS/K/10

Wat er ondanks veranderingen hetzelfde blijft. Een goed antwoord over verandering noemt die continuiteit erbij. Naar de les

crisis van het wereldkapitalisme GS/K/10

De wereldwijde economische instorting met massale werkloosheid die het vertrouwen in bestaande partijen ondermijnde. Naar de les

D 6

dekolonisatie GS/K/4

Het proces waarin kolonien onafhankelijke staten worden en de westerse hegemonie in de wereld eindigt. Naar de les

deling van Duitsland GS/K/9

Het uiteengroeien van de bezettingszones tot twee Duitse staten met elk een eigen bondgenoot. Naar de les

democratisering GS/K/5

Het proces waarin steeds meer mannen en vrouwen gaan deelnemen aan het politieke proces. Naar de les

deportatie GS/K/10

Het onder dwang wegvoeren van mensen naar een ander gebied of naar een kamp. Naar de les

dictatuur GS/K/10

Een staat waarin een partij of leider alles bepaalt en er geen echte keuze en geen vrije pers is. Naar de les

distributiestelsel GS/K/10

Een regeling waarbij de overheid schaarse goederen verdeelt met bonnen. Naar de les

E 4

Eerste Kamer GS/K/5

De Kamer die een voorstel na de Tweede Kamer alleen nog kan aannemen of verwerpen. Naar de les

eeuw GS/K/3

Een periode van honderd jaar. Het eeuwnummer is het aantal volle honderdtallen plus een, behalve bij een rond honderdtal. Naar de les

emancipatiebeweging GS/K/8

Een beweging die gelijke rechten eist voor een groep die achtergesteld is. Naar de les

Europese eenwording GS/V/2

De samenwerking tussen Europese landen die begon als economische samenwerking en uitgroeide tot een politieke unie. Naar de les

F 2

fascisme GS/K/10

De ideologie die natie en leider centraal stelt, tegenstanders uitschakelt en de samenleving van bovenaf ordent. Naar de les

feminisme GS/K/8

De beweging die gelijke rechten voor vrouwen eist, te beginnen bij onderwijs, arbeid en kiesrecht. Naar de les

G 6

gastarbeider GS/K/8

Iemand die op uitnodiging naar Nederland kwam om te werken toen er handen tekortkwamen. Naar de les

genocide GS/K/10

Het stelselmatig vernietigen van een bevolkingsgroep om wie zij is. In dit tijdvak gaat het in het bijzonder om de vervolging van de joden. Naar de les

globalisering GS/K/10

Het sneller en verder bewegen van goederen, geld, mensen en nieuws over de wereld. Naar de les

grijze zone GS/K/10

Het gebied tussen volledig meewerken en gewapend verzet, waarin aanpassen, wegkijken, traineren en helpen vallen. Naar de les

grondrecht GS/K/5

Een recht van burgers dat in een grondwet is vastgelegd en dat de macht van de overheid begrenst. Naar de les

grondwet GS/K/5

De wet die de inrichting van de staat en de rechten van burgers vastlegt en boven andere wetten staat. Naar de les

H 2

herstelbetaling GS/K/10

Een betaling die een verslagen land moet doen voor de schade van een oorlog. Naar de les

hoofdvraag GS/V/7

De vraag waar je onderzoek over gaat. Je verdeelt hem in subvragen om hem te kunnen beantwoorden. Naar de les

I 4

indirect bestuur GS/K/4

Koloniaal bestuur via bestaande elites en instellingen. Goedkoop, maar het houdt structuren in stand die verzet mogelijk maken. Naar de les

industriele revolutie GS/K/6

De overgang naar productie met machines in fabrieken, die de basis legde voor een industriele samenleving. Naar de les

interne markt GS/V/2

Een markt waarin goederen, diensten, geld en mensen zonder grenzen bewegen tussen de deelnemende landen. Naar de les

interpretatie GS/K/2

De samenhangende uitleg die een historicus aan bronnen geeft. Twee historici met dezelfde bronnen komen tot een andere interpretatie door hun vraag, selectie en waardepatroon. Naar de les

J 2

jaartelling GS/K/3

De afspraak vanaf welk jaar je telt. Onze westers-christelijke jaartelling is er een van, en andere culturen gebruiken een ander beginpunt. Naar de les

jeugdcultuur GS/K/8

Eigen muziek, kleding en omgangsvormen van jongeren, los van die van hun ouders. Naar de les

K 2

kabinet GS/K/5

De ministers en staatssecretarissen samen. Zij vormen met de koning de regering. Naar de les

Koude Oorlog GS/K/9

De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken met een wapenwedloop en de dreiging van een atoomoorlog. Naar de les

L 4

Lebensraum GS/K/10

De nazi-opvatting dat Duitsland recht had op woongebied in het oosten van Europa. Naar de les

liberalisme GS/K/5

De stroming die vrijheid van het individu centraal stelt en een terughoudende overheid wil. Naar de les

loonafhankelijkheid GS/K/6

De situatie waarin loon de enige bron van bestaan is, zonder grond of gereedschap om op terug te vallen. Naar de les

loopgravenoorlog GS/K/10

Een oorlog waarin beide kanten zich ingraven en de fronten nauwelijks bewegen. Naar de les

M 5

massaorganisatie GS/V/5

Het organiseren van grote groepen mensen in verenigingen en bewegingen die aan een partij of staat verbonden zijn. Naar de les

milieubeweging GS/V/3

Groepen die aandacht vragen voor vervuiling en voor de gevolgen daarvan voor mens en natuur. Naar de les

ministeriele verantwoordelijkheid GS/K/5

De regel dat ministers verantwoording afleggen aan het parlement en niet de vorst. Naar de les

mobilisatie GS/K/10

Het onder de wapenen roepen van soldaten, zodat het leger klaarstaat. Naar de les

modern imperialisme GS/K/4

De vorm van koloniale overheersing die samenhing met de industrialisatie en gericht was op grondstoffen, afzetmarkten en prestige. Naar de les

N 2

nationalisme GS/K/10

De stroming die de eigen natie centraal stelt. Zij kan mensen verbinden en tegelijk anderen uitsluiten. Naar de les

neutraliteit GS/K/10

De keuze van een land om in een oorlog geen partij te kiezen en niet mee te vechten. Naar de les

O 2

onbedoeld gevolg GS/K/3

Een uitkomst die niemand beoogde, soms het tegenovergestelde van wat een maatregel wilde bereiken. Naar de les

ontzuiling GS/V/5

Het losser worden van de band met de eigen zuil, waardoor mensen school, krant, club en partij zelf gingen kiezen. Naar de les

P 8

parlementaire democratie GS/K/5

Een stelsel waarin gekozen vertegenwoordigers de regering controleren en wetten vaststellen. Naar de les

periodisering GS/K/3

Het indelen van de geschiedenis in perioden. Die indeling is achteraf gemaakt en daarmee altijd een keuze. Naar de les

persoonsverheerlijking GS/K/10

Het tonen van de leider als onfeilbaar en als redder van het volk. Naar de les

plantagekolonie GS/K/4

Een kolonie die draait op grootschalige landbouw voor de export, met dwangarbeid en slavernij als arbeidsvorm. Naar de les

pluriforme samenleving GS/K/8

Een samenleving waarin verschillende groepen met eigen opvattingen en gewoonten naast elkaar leven. Naar de les

politionele actie GS/V/1

De naam die Nederland gaf aan het militaire optreden in Indonesie, om het woord oorlog te vermijden. Naar de les

primaire bron GS/K/2

Een bron die uit de tijd zelf komt, gemaakt door iemand die erbij was. Naar de les

propaganda GS/K/2

Het gericht verspreiden van boodschappen om meningen en gedrag te sturen, op grote schaal mogelijk door radio, film en massabijeenkomsten. Naar de les

R 2

rassenleer GS/K/10

De opvatting dat mensen in rangen van rassen zijn in te delen, met de eigen groep bovenaan. Naar de les

rechtsstaat GS/K/5

Een staat die de macht aan regels bindt en rechten van burgers beschermt, met onafhankelijke rechters. Naar de les

S 9

secularisatie GS/V/5

Het terugtreden van kerk en geloof uit het dagelijks leven en uit de politiek. Naar de les

secundaire bron GS/K/2

Een bron die later over die tijd is gemaakt, bijvoorbeeld een boek van een historicus. Naar de les

sociale kwestie GS/K/6

De discussie over de armoede en de werkomstandigheden van arbeiders die bij de industrialisatie hoorden. Naar de les

sociale zekerheid GS/K/7

Het stelsel van uitkeringen en verzekeringen dat inkomen geeft bij ziekte, werkloosheid of ouderdom. Naar de les

socialisme GS/K/6

De stroming die wil dat de overheid ingrijpt om de positie van arbeiders te verbeteren. Naar de les

soevereiniteit GS/V/1

Het hoogste gezag over een gebied. Formele soevereiniteit valt niet vanzelf samen met economische zelfstandigheid. Naar de les

soevereiniteitsoverdracht GS/V/1

Het overdragen van het gezag over een gebied aan een andere staat. Dat is iets anders dan het uitroepen van onafhankelijkheid. Naar de les

structurele oorzaak GS/K/3

Een oorzaak die jaren of decennia doorwerkt, zoals economische verhoudingen of een politiek stelsel dat niet meer past. Naar de les

subvraag GS/V/7

Een vraag over een stuk van de hoofdvraag, met eigen bronnen. Naar de les

T 6

thema GS/V/9

Een onderwerp dat je door de tijdvakken heen onderzoekt, zoals de positie van een groep of de rol van een instelling. Naar de les

tijdvak GS/K/10

Een van de tien perioden waarin het examenprogramma de geschiedenis indeelt, elk met een naam, een tijdsgrens en kenmerkende aspecten. Naar de les

totale oorlog GS/K/10

Een oorlog waarin de hele samenleving wordt ingezet en ook steden en burgers doelwit zijn. Naar de les

totalitair GS/V/9

Een staat waarin de partij niet alleen het bestuur beheerst maar ook pers, onderwijs, vrije tijd en gezin. Naar de les

Tweede Kamer GS/K/5

De gekozen Kamer die wetsvoorstellen behandelt, mag wijzigen en de regering controleert. Naar de les

tweefrontenoorlog GS/K/10

Een oorlog waarin een land aan twee kanten tegelijk moet vechten. Naar de les

V 10

vaccinatie GS/V/4

Een inenting die het lichaam leert een ziekte af te weren voordat iemand die oploopt. Naar de les

verantwoording GS/V/7

Het deel van een onderzoek waarin je vertelt welke bronnen je gebruikte, wat je liet liggen en waarom. Naar de les

Verdrag van Versailles GS/K/10

De vrede na de Eerste Wereldoorlog, die Duitsland de schuld, herstelbetalingen, gebiedsverlies en een klein leger oplegde. Naar de les

Verenigde Naties GS/V/1

De organisatie van landen die na 1945 geschillen wil oplossen zonder oorlog. Naar de les

vertrouwensregel GS/K/5

Een minister of kabinet moet opstappen als de Tweede Kamer het vertrouwen opzegt. Naar de les

verzet GS/K/10

Handelen tegen de bezetter, van illegale bladen en valse papieren tot onderduik en gewapende actie. Naar de les

verzorgingsstaat GS/K/7

Een staat die met uitkeringen, zorg en onderwijs een bodem onder het bestaan van iedere inwoner legt. Naar de les

verzuiling GS/V/5

De organisatie van de samenleving in zuilen met eigen partijen, scholen, kranten en verenigingen op grond van geloof of levensbeschouwing. Naar de les

vluchteling GS/K/11

Iemand die zijn woonplaats verliet of moest verlaten door oorlog of vervolging. Naar de les

volksgezondheid GS/V/4

De gezondheid van de bevolking als geheel, en de maatregelen die daarop gericht zijn. Naar de les

W 3

wapenwedloop GS/K/9

Het over en weer uitbreiden van bewapening, waarbij elke kant reageert op wat de ander doet. Naar de les

werkverschaffing GS/K/10

Werk dat de overheid in crisistijd laat uitvoeren om werklozen een inkomen te geven. Naar de les

wetsvoorstel GS/K/5

Een voorgestelde wet die nog door beide Kamers moet. Pas na instemming van beide is het een wet. Naar de les

Geen begrip gevonden. Probeer een ander woord.