Begrippenlijst

A 6

aanleiding A6

De gebeurtenis die de zaak in gang zet. Zonder structurele oorzaken had die gebeurtenis weinig losgemaakt. Naar de les

abolitionisme B7

De beweging die de afschaffing van de slavenhandel en de slavernij nastreefde. Naar de les

absolutisme B6

Het streven van een vorst naar onbeperkte macht, zonder standen of parlement die hem tegenhouden. Naar de les

algemeen kiesrecht D

Het recht van alle volwassen burgers om te stemmen, in Nederland in stappen bereikt na politieke strijd. Naar de les

anachronisme A7

Het beoordelen of beschrijven van het verleden met begrippen of maatstaven die toen nog niet bestonden. Naar de les

ancien regime B7

De oude orde van vorst, adel en geestelijkheid met hun voorrechten, zoals die voor de revoluties bestond. Naar de les

B 3

betrouwbaarheid A5

De vraag voor welk doel je de inhoud van een bron kunt gebruiken. Een bron is niet betrouwbaar of onbetrouwbaar maar bruikbaar voor een bepaalde vraag. Naar de les

bezetting B9

De situatie waarin een vreemde mogendheid het gezag in een land uitoefent, zoals Duitsland in Nederland deed. Naar de les

breukpunt A4

Een moment waarop tijdgenoten zelf merkten dat de situatie wezenlijk veranderde, in tegenstelling tot een jaartal dat wij achteraf handig vinden. Naar de les

C 7

centralisatie B4

Het samenbrengen van bestuur en macht bij een centraal gezag, in plaats van verspreid over lokale heren. Naar de les

collaboratie B9

Het samenwerken met de bezetter, van meegaan in de uitvoering van maatregelen tot actieve steun. Naar de les

communisme B9

De ideologie die de productiemiddelen in gemeenschappelijke handen wil brengen en in de praktijk een totalitaire partijstaat opleverde. Naar de les

confessionalisme B8

De stroming die het geloof als grondslag voor politiek handelen neemt en zich organiseert in eigen partijen en verenigingen. Naar de les

conjunctuur A4

De laag van economische op- en neergang die over decennia schuift, tussen snelle gebeurtenissen en trage structuren in. Naar de les

continuiteit A4

Wat er ondanks veranderingen hetzelfde blijft. Een goed antwoord over verandering noemt die continuiteit erbij. Naar de les

crisis van het wereldkapitalisme B9

De wereldwijde economische instorting met massale werkloosheid die het vertrouwen in bestaande partijen ondermijnde. Naar de les

D 2

dekolonisatie B10

Het proces waarin kolonien onafhankelijke staten worden en de westerse hegemonie in de wereld eindigt. Naar de les

democratisering B8

Het proces waarin steeds meer mannen en vrouwen gaan deelnemen aan het politieke proces. Naar de les

E 3

eeuw A1

Een periode van honderd jaar. Het eeuwnummer is het aantal volle honderdtallen plus een, behalve bij een rond honderdtal. Naar de les

emancipatiebeweging B8

Een beweging die gelijke rechten eist voor een groep die achtergesteld is. Naar de les

Europese eenwording B10

De samenwerking tussen Europese landen die begon als economische samenwerking en uitgroeide tot een politieke unie. Naar de les

F 3

fascisme B9

De ideologie die natie en leider centraal stelt, tegenstanders uitschakelt en de samenleving van bovenaf ordent. Naar de les

feminisme B8

De beweging die gelijke rechten voor vrouwen eist, te beginnen bij onderwijs, arbeid en kiesrecht. Naar de les

feodale verhoudingen B3

Bestuur als keten van persoonlijke afspraken, waarin een heer een leen geeft aan een vazal in ruil voor trouw en militaire dienst. Naar de les

G 4

genocide B9

Het stelselmatig vernietigen van een bevolkingsgroep om wie zij is. In dit tijdvak gaat het in het bijzonder om de vervolging van de joden. Naar de les

grijze zone B9

Het gebied tussen volledig meewerken en gewapend verzet, waarin aanpassen, wegkijken, traineren en helpen vallen. Naar de les

grondrecht B7

Een recht van burgers dat in een grondwet is vastgelegd en dat de macht van de overheid begrenst. Naar de les

grondwet D

De wet die de inrichting van de staat en de rechten van burgers vastlegt en boven andere wetten staat. Naar de les

H 4

handelskapitalisme B6

Een economie waarin winst uit handel over lange afstand wordt herbelegd, met compagnieen die wereldwijd opereren. Naar de les

hofstelsel B3

De manier waarop een landgoed draaide, met een heer en horigen die arbeid en een deel van de oogst leverden in ruil voor grond en bescherming. Naar de les

horigheid B3

De positie van een boer die niet vrij is om te vertrekken en verplichtingen heeft tegenover zijn heer. Naar de les

humanisme B5

Een denkrichting binnen de renaissance die de mens en zijn mogelijkheden centraal stelt en klassieke teksten opnieuw bestudeert. Naar de les

I 4

imperium B2

Een rijk dat grote gebieden en volken onder een bestuur brengt, zoals het Romeinse. Naar de les

indirect bestuur B8

Koloniaal bestuur via bestaande elites en instellingen. Goedkoop, maar het houdt structuren in stand die verzet mogelijk maken. Naar de les

industriele revolutie B8

De overgang naar productie met machines in fabrieken, die de basis legde voor een industriele samenleving. Naar de les

interpretatie A7

De samenhangende uitleg die een historicus aan bronnen geeft. Twee historici met dezelfde bronnen komen tot een andere interpretatie door hun vraag, selectie en waardepatroon. Naar de les

J 2

jaartelling A1

De afspraak vanaf welk jaar je telt. Onze westers-christelijke jaartelling is er een van, en andere culturen gebruiken een ander beginpunt. Naar de les

jagers-verzamelaars B1

Mensen die rondtrekken met de seizoenen mee en leven van jagen en verzamelen, in kleine groepen met weinig bezit. Naar de les

K 3

kenmerkend aspect A2

Een eigenschap die typisch is voor een tijdvak. Bij elk aspect hoort een voorbeeld en een uitleg waarom dat voorbeeld erbij past. Naar de les

klassieke vormentaal B2

De manier van bouwen en beeldhouwen uit de Grieks-Romeinse wereld, met zuilen en vaste verhoudingen, die in Europa steeds opnieuw is nagevolgd. Naar de les

Koude Oorlog B10

De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken met een wapenwedloop en de dreiging van een atoomoorlog. Naar de les

L 5

landbouwsamenleving B1

Een samenleving waarin mensen op een plek blijven en voedsel verbouwen, waardoor een overschot en bezit ontstaan. Naar de les

lange lijn C

Een ontwikkeling die je door meerdere tijdvakken heen volgt, met per tijdvak een situatie en daartussen een verband. Naar de les

leen B3

Grond of een recht dat een heer aan een vazal geeft in ruil voor trouw en dienst. Naar de les

liberalisme B8

De stroming die vrijheid van het individu centraal stelt en een terughoudende overheid wil. Naar de les

loonafhankelijkheid B8

De situatie waarin loon de enige bron van bestaan is, zonder grond of gereedschap om op terug te vallen. Naar de les

M 7

massaorganisatie B9

Het organiseren van grote groepen mensen in verenigingen en bewegingen die aan een partij of staat verbonden zijn. Naar de les

Middeleeuwen A3

De periode van ongeveer 500 tot 1500, tijdvak 3 en 4. De naam is later in Europa bedacht en past op de Europese geschiedenis. Naar de les

ministeriele verantwoordelijkheid D

De regel dat ministers verantwoording afleggen aan het parlement en niet de vorst. Naar de les

modern imperialisme B8

De vorm van koloniale overheersing die samenhing met de industrialisatie en gericht was op grondstoffen, afzetmarkten en prestige. Naar de les

Moderne Tijd A3

De periode vanaf 1800, tijdvak 8 tot en met 10. Naar de les

monopolie B6

Het alleenrecht op een handel of markt. Compagnieen kregen dat van de overheid, samen met het recht geweld te gebruiken. Naar de les

monotheisme B2

Het geloof in een enkele god. Jodendom en christendom zijn in dit tijdvak de eerste godsdiensten met die opzet. Naar de les

N 2

nationalisme B8

De stroming die de eigen natie centraal stelt. Zij kan mensen verbinden en tegelijk anderen uitsluiten. Naar de les

natuurlijke rechten B7

Rechten die volgens verlichte denkers aan ieder mens toekomen en niet door een vorst worden verleend. Naar de les

O 3

onbedoeld gevolg A6

Een uitkomst die niemand beoogde, soms het tegenovergestelde van wat een maatregel wilde bereiken. Naar de les

Oudheid A3

De periode van Griekenland en Rome, in deze indeling tijdvak 2. Naar de les

overzeese expansie B5

Het uitvaren van Europese landen naar andere werelddelen, waarmee de basis voor koloniale rijken wordt gelegd. Naar de les

P 8

parlementaire democratie D

Een stelsel waarin gekozen vertegenwoordigers de regering controleren en wetten vaststellen. Naar de les

periodisering A1

Het indelen van de geschiedenis in perioden. Die indeling is achteraf gemaakt en daarmee altijd een keuze. Naar de les

plantagekolonie B7

Een kolonie die draait op grootschalige landbouw voor de export, met dwangarbeid en slavernij als arbeidsvorm. Naar de les

pluriforme samenleving B10

Een samenleving waarin verschillende groepen met eigen opvattingen en gewoonten naast elkaar leven. Naar de les

Prehistorie A3

De tijd waaruit geen geschreven bronnen bestaan, in deze indeling tijdvak 1. Naar de les

primaat B4

De vraag wie de hoogste macht heeft, de wereldlijke of de geestelijke. Het conflict daarover draait om benoemingen en gezag. Naar de les

primaire bron A5

Een bron die uit de tijd zelf komt, gemaakt door iemand die erbij was. Naar de les

propaganda B9

Het gericht verspreiden van boodschappen om meningen en gedrag te sturen, op grote schaal mogelijk door radio, film en massabijeenkomsten. Naar de les

R 5

rechtsstaat D

Een staat die de macht aan regels bindt en rechten van burgers beschermt, met onafhankelijke rechters. Naar de les

reformatie B5

De beweging die begon als kritiek op de kerk en leidde tot een blijvende splitsing tussen katholiek en protestant in West-Europa. Naar de les

regent B6

Een lid van de bestuurlijke bovenlaag in de Nederlandse Republiek, die zijn positie ontleende aan stedelijke ambten en niet aan adel. Naar de les

renaissance B5

De beweging die de mens centraal stelt en terugkijkt naar de klassieke Oudheid, met een nieuwe wetenschappelijke belangstelling. Naar de les

representativiteit A5

De vraag of een bron geldt voor een hele groep of alleen voor de maker. Een dagboek zegt iets over een persoon, niet vanzelf over iedereen. Naar de les

S 10

secundaire bron A5

Een bron die later over die tijd is gemaakt, bijvoorbeeld een boek van een historicus. Naar de les

sociale kwestie B8

De discussie over de armoede en de werkomstandigheden van arbeiders die bij de industrialisatie hoorden. Naar de les

socialisme B8

De stroming die wil dat de overheid ingrijpt om de positie van arbeiders te verbeteren. Naar de les

soevereiniteit B10

Het hoogste gezag over een gebied. Formele soevereiniteit valt niet vanzelf samen met economische zelfstandigheid. Naar de les

staatsvorming B4

Het proces waarin een vorst vaste belastingen, eigen ambtenaren en eigen recht in handen krijgt. Naar de les

stadstaat B2

Een stad die tegelijk een zelfstandige staat is, zoals in het Griekenland van de Oudheid. Naar de les

standplaatsgebondenheid A7

Dat iemand oordeelt vanuit de tijd, plaats en positie waarin hij staat. Dat geldt voor mensen uit het verleden en net zo goed voor jou. Naar de les

stedelijke burgerij B4

De groep stadsbewoners die niet bij de adel of de geestelijkheid hoort en haar positie ontleent aan handel en ambacht. Naar de les

structurele oorzaak A6

Een oorzaak die jaren of decennia doorwerkt, zoals economische verhoudingen of een politiek stelsel dat niet meer past. Naar de les

structuur A4

Een diepe laag zoals bevolkingsopbouw, landschap of techniek die over eeuwen verandert en veel continuiteit draagt. Naar de les

T 3

thema C

Een onderwerp dat je door de tijdvakken heen onderzoekt, zoals de positie van een groep of de rol van een instelling. Naar de les

tijdvak A2

Een van de tien perioden waarin het examenprogramma de geschiedenis indeelt, elk met een naam, een tijdsgrens en kenmerkende aspecten. Naar de les

totalitair B9

Een staat waarin de partij niet alleen het bestuur beheerst maar ook pers, onderwijs, vrije tijd en gezin. Naar de les

V 7

verantwoording A5

Het deel van een onderzoek waarin je vertelt welke bronnen je gebruikte, wat je liet liggen en waarom. Naar de les

verlicht absolutisme B7

Bestuur waarin een vorst verlichte hervormingen doorvoert maar de macht zelf volledig behoudt. Naar de les

Verlichting B7

De beweging die rede en kritiek toepaste op godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen. Naar de les

verzet B9

Handelen tegen de bezetter, van illegale bladen en valse papieren tot onderduik en gewapende actie. Naar de les

verzuiling D

De organisatie van de samenleving in zuilen met eigen partijen, scholen, kranten en verenigingen op grond van geloof of levensbeschouwing. Naar de les

voedseloverschot B1

Meer voedsel dan de producenten zelf nodig hebben. Dat maakt beroepen buiten de landbouw mogelijk. Naar de les

Vroegmoderne Tijd A3

De periode van 1500 tot 1800, tijdvak 5 tot en met 7. Naar de les

W 4

waardepatroon A7

Het geheel van wat een groep normaal, wenselijk of verwerpelijk vindt. Verschillen in oordeel komen vaak hieruit voort. Naar de les

wapenwedloop B10

Het over en weer uitbreiden van bewapening, waarbij elke kant reageert op wat de ander doet. Naar de les

wereldeconomie B6

Een economie waarin werelddelen met elkaar verbonden zijn door handel, kapitaal en dwangarbeid. Naar de les

wetenschappelijke revolutie B6

De verschuiving van gezag van oude teksten naar waarneming en experiment als bron van kennis. Naar de les

Z 1

zelfvoorzienend B3

Een economie waarin een gemeenschap vrijwel alles zelf maakt wat zij nodig heeft, met weinig handel over afstand. Naar de les

Geen begrip gevonden. Probeer een ander woord.