Begrippenlijst

A 2

actualiteit analyseren F1

Een gebeurtenis uit het nieuws uit elkaar halen met hoofd- en kernconcepten: welk concept speelt hier, op welk niveau, en welke actoren hebben welk belang. Naar de les

affectieve binding D1

Verbondenheid uit gevoel: familie, vrienden, een club waar je je thuis voelt. Naar de les

B 5

belangengroep C3

Een groep die de belangen van haar leden wil behartigen, zoals een vakbond of een werkgeversorganisatie. Zij hebben vaak macht uit aantal of uit geld. Naar de les

beleidsinstrument B5

Het middel waarmee de overheid invloed uitoefent: wetgeving, geld, voorlichting of voorzieningen. Bij een beleidsvraag noem je het instrument, niet alleen het doel. Naar de les

beschrijven, verklaren, beoordelen A2

Drie dingen die een vraag van je kan vragen. Beschrijven is wat er is, verklaren is waardoor het komt, beoordelen is wat je ervan vindt met argumenten erbij. Naar de les

betrouwbaarheid A3

Of een onderzoek bij herhaling hetzelfde oplevert. Je verhoogt het met een grotere en zorgvuldiger getrokken steekproef. Naar de les

binding D1

De manier waarop iemand met de samenleving verbonden is. Je onderscheidt affectieve, economische, cognitieve en politieke bindingen. Naar de les

C 6

coalitie G2

Een samenwerking van partijen die samen een meerderheid vormen en samen regeren. In een stelsel met evenredige vertegenwoordiging is dat bijna altijd nodig. Naar de les

cognitieve binding D1

Verbondenheid via taal, kennis en gedeelde informatie. Zonder gedeelde taal valt meedoen zwaar. Naar de les

confessionalisme E4

De stroming die uitgaat van een geloofsovertuiging en van samenwerking tussen groepen, met de nadruk op verantwoordelijkheid voor elkaar. Naar de les

conflictbenadering B3

Een manier van kijken waarin de samenleving draait om botsende belangen en ongelijke macht. De nadruk ligt op verandering en strijd. Naar de les

cultuurdimensie B1

Een schaal waarmee je culturen kunt vergelijken, bijvoorbeeld van individualistisch tot collectivistisch of de mate van machtsafstand. Ze beschrijven een cultuur, ze verklaren geen enkel individu. Naar de les

cultuuroverdracht B1

Het doorgeven van waarden, normen en gewoonten aan een volgende generatie. Dat gaat deels bewust, bijvoorbeeld op school, en deels ongemerkt. Naar de les

D 2

democratisering E2

Het proces waarin steeds meer mensen mogen meebeslissen over het bestuur, en het bestuur verantwoording moet afleggen. Naar de les

districtenstelsel G3

Een kiesstelsel waarin per district de winnaar alle zetels pakt. Dat levert duidelijke meerderheden op, maar laat kleine partijen buiten de deur. Naar de les

E 3

economische binding D1

Verbondenheid via werk, inkomen en bestedingen. Wie buiten de arbeidsmarkt valt, verliest ook een stuk binding. Naar de les

effect van beleid D5

Wat beleid in de praktijk teweegbrengt, bedoeld en onbedoeld. Een maatregel kan zijn doel halen en tegelijk iets anders verergeren. Naar de les

evenredige vertegenwoordiging G3

Een kiesstelsel waarin het aantal zetels overeenkomt met het aantal stemmen. Nederland werkt zo, en daarom zijn er veel partijen en coalities nodig. Naar de les

F 1

feit, norm en mening A1

Een feit is te controleren, een norm zegt wat hoort, een mening zegt wat iemand vindt. Haal ze uit elkaar voordat je een bron gebruikt. Naar de les

G 2

gezag C2

Macht die door de ander als terecht wordt gezien. Dezelfde handeling kan macht of gezag zijn; het verschil zit in de aanvaarding. Naar de les

globalisering E2

Het proces waarin landen economisch, politiek, cultureel en technisch steeds meer van elkaar afhankelijk worden. Benoem bij een vraag welke van de vier lagen het is. Naar de les

H 1

hoofdconcept F2

Een van de vier grote begrippen van dit vak: vorming, verhouding, binding en verandering. Elke examenvraag is terug te brengen tot een ervan. Naar de les

I 7

identiteit B4

Het beeld dat iemand van zichzelf heeft, opgebouwd uit de groepen waar hij bij hoort. Identiteit ligt niet vast en verschuift met je omgeving. Naar de les

individualisering E1

Het proces waarin mensen minder vastzitten aan vaste groepen en meer zelf kiezen. Dat geeft vrijheid en maakt binding tegelijk losser. Naar de les

institutionalisering E1

Het proces waarin gedrag vastgelegd wordt in organisaties en regels, zoals een onderwijsinspectie of een cao. Het maakt de samenleving voorspelbaarder en stroever. Naar de les

integratie D3

Het proces waarin groepen gaan meedoen in de samenleving terwijl zij hun eigen kenmerken deels houden. Het is iets anders dan assimilatie, waarbij die kenmerken verdwijnen. Naar de les

interdependentie C3

Wederzijdse afhankelijkheid tussen staten. Hoe sterker die is, hoe duurder een conflict wordt en hoe meer reden er is om samen te werken. Naar de les

internationale betrekkingen C1

De verhoudingen tussen staten: samenwerking, concurrentie en conflict. Je analyseert ze met dezelfde begrippen als binnenlandse verhoudingen, maar zonder overheid die boven de partijen staat. Naar de les

internationale organisatie C3

Een samenwerkingsverband van staten, zoals de Verenigde Naties, de NAVO of de Europese Unie. Ze hebben alleen de macht die de lidstaten hun geven. Naar de les

K 2

kernconcept F2

Een begrip dat onder een hoofdconcept valt, zoals socialisatie onder vorming. In een antwoord noem je het kernconcept en past het daarna toe op de bron. Naar de les

kiesdrempel G3

De minimale steun die een partij nodig heeft voor een zetel. Nederland heeft die feitelijk alleen in de vorm van de kiesdeler. Naar de les

L 2

levenskansen C1

De kansen die iemand heeft op goede scholing, gezondheid, werk en wonen. Ongelijkheid zie je het duidelijkst als je die kansen vergelijkt, niet de uitkomsten. Naar de les

liberalisme E4

De stroming die vrijheid vooropstelt: een kleine overheid, ruimte voor de markt en nadruk op eigen verantwoordelijkheid. Naar de les

M 8

maatschappelijk conflict C3

Een botsing van belangen tussen groepen. Je beschrijft oorzaak, partijen, machtsmiddelen en de manier waarop het wordt beslecht. Naar de les

maatschappelijk vraagstuk F1

Een probleem dat veel mensen raakt, waarover verschillend gedacht wordt en waarvoor de overheid een rol krijgt toebedeeld. Dat onderscheidt het van een persoonlijk probleem. Naar de les

macht C2

Je wil kunnen doorzetten, ook als anderen dat niet willen. Macht zit niet in een persoon maar in een verhouding: hoe afhankelijk is de ander van jou? Naar de les

machtenscheiding G2

Het verdelen van wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht over verschillende organen, zodat ze elkaar in toom houden. Naar de les

machtsbron C2

Waar iemands macht vandaan komt: geweld, geld, kennis, aantal of positie. Benoem bij een vraag altijd de bron en de afhankelijkheid die eruit volgt. Naar de les

machtsbronnen van staten C2

Waar de macht van een land op rust: militaire kracht, economie, grondstoffen, kennis en invloed op anderen. Een land kan op de ene bron sterk zijn en op de andere zwak. Naar de les

micro-, meso- en macroniveau C2

De drie schaalniveaus: tussen mensen, tussen organisaties, en in de samenleving als geheel. Een goed antwoord blijft niet op één niveau hangen. Naar de les

modernisering E4

De verzamelnaam voor de veranderingen die een samenleving moderner maken: rationeler, individueler en meer georganiseerd. Politieke stromingen verschillen juist in hun oordeel hierover. Naar de les

N 1

norm B1

Een concrete regel over hoe je je hoort te gedragen, die voortkomt uit een waarde. Uit de waarde respect volgt de norm dat je iemand laat uitpraten. Naar de les

O 4

ongewenst neveneffect E3

Een gevolg van beleid dat niemand beoogde, zoals een regeling die juist de groep mist die hem het hardst nodig heeft. Naar de les

ontzuiling D4

Het uiteenvallen van de zuilen waarin katholieken, protestanten, socialisten en liberalen elk hun eigen school, krant en vereniging hadden. Een duidelijk voorbeeld van een ontwikkeling die de affectieve bindingen in de samenleving veranderde. Naar de les

opkomst G4

Het deel van de kiesgerechtigden dat gaat stemmen. Een lage opkomst in bepaalde groepen maakt de uitslag minder representatief. Naar de les

overheidsbeleid C5

Wat de overheid doet om een maatschappelijk probleem aan te pakken. Bij een vraag benoem je het instrument: wetgeving, geld, voorlichting of voorzieningen. Naar de les

P 5

polarisatie D3

Het uit elkaar groeien van groepen, waarbij de tegenstelling scherper wordt en de ruimte in het midden kleiner. Naar de les

politieke binding G1

Verbondenheid via meedoen aan het bestuur: stemmen, lid zijn, meepraten. Lage opkomst is een teken dat deze binding verzwakt. Naar de les

politieke participatie G1

Meedoen aan de politiek, van stemmen en lid worden tot demonstreren en een petitie tekenen. Je onderscheidt conventionele en niet-conventionele vormen. Naar de les

politieke socialisatie B2

Hoe je je politieke opvattingen opdoet: thuis, op school, via media en in je vriendenkring. Daarom lijken de opvattingen binnen een gezin vaak op elkaar. Naar de les

politieke stroming E4

Een samenhangende manier van kijken naar de samenleving, zoals liberalisme, socialisme en confessionalisme. Elke stroming legt een eigen verhouding tussen vrijheid en gelijkheid. Naar de les

R 7

rationalisering E1

Het proces waarin beslissingen steeds vaker op berekening en regels berusten in plaats van op gewoonte of geloof. Denk aan protocollen en meetbare doelen. Naar de les

rationele-actorbenadering B3

Een manier van kijken waarin mensen en staten kiezen wat hun het meeste oplevert. Handig om onderhandelingen te verklaren, zwak waar gewoonte of emotie meespeelt. Naar de les

rechtsstaat G2

Een staat waarin ook de overheid zich aan de wet moet houden en burgers rechten hebben die zij voor de rechter kunnen halen. Naar de les

representatie D2

Het vertegenwoordigd worden: anderen beslissen namens jou. In een democratie gebeurt dat via gekozen volksvertegenwoordigers. Naar de les

representatief onderzoek A3

Onderzoek waarvan de deelnemers een goede afspiegeling zijn van de groep waar de conclusie over gaat. Naar de les

representativiteit D2

De vraag of de vertegenwoordigers een goede afspiegeling zijn van de bevolking. Een parlement kan representatief zijn in standpunten en toch niet in samenstelling. Naar de les

rol B1

Het patroon van verwachtingen dat bij een positie hoort, zoals leerling, ouder of agent. Botsen twee rollen, dan spreek je van een rolconflict. Naar de les

S 15

sanctie B1

Een reactie op gedrag die een norm bekrachtigt. Dat kan een straf zijn, maar een compliment is net zo goed een sanctie. Naar de les

segregatie D3

Het gescheiden leven van groepen in wijken, scholen of verenigingen. Het hoeft niet bedoeld te zijn om toch te ontstaan. Naar de les

sociaalconstructivisme B3

Een manier van kijken waarin de werkelijkheid ontstaat in hoe mensen er samen betekenis aan geven. Wat normaal heet, is dan het resultaat van een gedeeld beeld. Naar de les

sociale cohesie D1

De mate waarin mensen zich met elkaar verbonden voelen en meedoen. Veel cohesie binnen een groep kan de afstand tot andere groepen juist vergroten. Naar de les

sociale institutie C4

Een vast patroon van regels en gewoonten rond een maatschappelijke taak, zoals het onderwijs, het gezin of de rechtspraak. Instituties geven de samenleving haar vorm en veranderen langzaam. Naar de les

sociale ladder C1

De rangorde van posities in de samenleving, meestal gemeten naar opleiding, beroep en inkomen. Wie van positie wisselt, maakt sociale mobiliteit door. Naar de les

sociale mobiliteit C4

Het veranderen van positie op de sociale ladder, omhoog of omlaag. Weinig mobiliteit betekent dat je afkomst je toekomst sterk bepaalt. Naar de les

sociale ongelijkheid C1

Een ongelijke verdeling van schaarse zaken, waarbij die verdeling van generatie op generatie doorwerkt. Niet elk verschil is ongelijkheid; het gaat om structurele verschillen in kansen. Naar de les

socialisatie B1

Het proces waarin je de regels, waarden en gewoonten van je omgeving leert, zodat je mee kunt doen. Het gaat je hele leven door, niet alleen in je jeugd. Naar de les

socialiserende instituties B1

De plekken waar socialisatie gebeurt: gezin, school, vriendengroep, werk, media, overheid. Bij een vraag benoem je welke institutie en wat die precies overdraagt. Naar de les

socialisme E4

De stroming die gelijkheid vooropstelt: de overheid herverdeelt en beschermt wie in een zwakke positie zit. Naar de les

soevereiniteit C1

Het recht van een staat om binnen zijn grenzen zelf te beslissen, zonder inmenging van anderen. Internationale samenwerking betekent altijd dat een land hier een stukje van inlevert. Naar de les

staatsvorming E2

Het proces waarin een staat steeds meer taken en het geweldsmonopolie naar zich toe trekt binnen een vast grondgebied. Naar de les

structuurfunctionalisme B3

Een manier van kijken waarin de samenleving een geheel is waarvan de delen elk een functie hebben. De nadruk ligt op stabiliteit en samenhang. Naar de les

subcultuur B4

Een groep binnen de samenleving met eigen waarden en gewoonten, die de hoofdlijnen van de cultuur verder deelt. Keert die groep zich er juist tegen, dan heet het een tegencultuur. Naar de les

V 1

validiteit A3

Of een onderzoek meet wat het wil meten. Een vraag die stuurt naar een bepaald antwoord levert geen valide uitkomst op. Naar de les

W 1

waarde B1

Een opvatting over wat belangrijk of nastrevenswaardig is, zoals vrijheid of gelijkheid. Waarden zijn abstract; normen maken ze concreet. Naar de les

Z 1

zwevende kiezer G4

Iemand die per verkiezing opnieuw kiest en niet vastzit aan een partij. Het aantal zwevende kiezers is gegroeid door individualisering. Naar de les

Geen begrip gevonden. Probeer een ander woord.