Ongeveer 10 minuten. Het gevangenendilemma achter vervuiling en overbevissing.
Bij een extern effect kan het collectieve belang botsen met het individuele. Iedereen kiest dan wat voor zichzelf het beste is, en samen komen ze slechter uit. Dat is een gevangenendilemma op maatschappelijke schaal.
Van vissers tot vervuilers
Elke visser vaart beter door net iets meer te vangen. Doen ze het allemaal, dan raakt de zee leeg en verliest iedereen.
Instrumenten die dat doorbreken veranderen de opbrengsten. Een boete, een quotum, een contract of collectieve dwang maakt afwijken duurder.
Verzonken kosten werken twee kanten op. Wie veel in een samenwerking heeft gestoken wil die niet kwijt, en dat schept vertrouwen. Tegelijk houden ze partijen vast aan iets dat niet meer loont.
Boete verandert de keuze
Verander de opbrengsten en je verandert de keuze.
Zo zet je een instrument in
1
Zoek de verleiding
Welk vakje levert in zijn eentje afwijken het meeste op.
2
Bepaal hoe groot het voordeel is
Dat bedrag moet het instrument wegnemen.
3
Kies een instrument
Een boete, een quotum, een contract of een norm.
4
Controleer de nieuwe matrix
Is afwijken nu niet meer dominant, dan werkt het.
De fout die bijna iedereen maakt
Zijn verzonken kosten een reden om door te gaan?
ja, anders is dat geld wegdenkfout
Verzonken kosten zijn niet terug te draaien en horen dus niet in de keuze van nu. Tegelijk zorgen ze er wel voor dat een partij zich aan een afspraak houdt, en dat kan samenwerking juist geloofwaardig maken.
Zoek bij een extern effect altijd het dilemma
Vervuiling, overbevissing en files hebben dezelfde structuur. Iedereen heeft reden om zelf door te gaan, en daarom is er een afspraak of een overheid nodig om de opbrengsten te veranderen.
Waarom samenwerking mislukt
Check jezelf
Waarom raakt een visgrond leeg?
Het collectieve belang verliest.
Wat doet een boete in de matrix?
Afwijken wordt dan minder aantrekkelijk.
Wat zijn verzonken kosten?
Ze horen niet in de keuze van nu.
Wat kan samenwerking afdwingen?
Een regel voor iedereen.
In jouw boek
Er zijn nog geen methodes ingesteld voor dit vak.
Vakinhoudelijk gecontroleerd door Jasper Mulders op 29-10-2026.
