Naar de inhoud
Inloggen

Biologie vmbo gl/tl

Aangeboren en aangeleerd gedrag

Ongeveer 8 minuten. Sommig gedrag kun je meteen, de rest moet je leren.

Aangeboren gedrag kun je zonder het te leren en doen alle soortgenoten hetzelfde. Aangeleerd gedrag komt door ervaring en verschilt daarom per individu.

Gedrag beschrijven zonder in te vullen

Wie gedrag onderzoekt, schrijft eerst op wat er precies te zien is. Dus niet dat een hond blij is, maar dat hij met zijn staart kwispelt en op je af rent.

Dat heet een gedragsbeschrijving. Blijheid kun je niet meten, kwispelen wel, en je kunt het tellen en vergelijken.

Pas daarna mag je een verklaring zoeken. Doe je dat andersom, dan zie je alleen nog wat je al dacht te zien.

Twee soorten gedrag

aangeborenje knippert als er iets op je oog af komteen baby zoekt vanzelf naar de borsteen spin bouwt meteen het goede webaangeleerdje leert fietsen door te valleneen hond gaat zitten voor een beloningje weet welk geluid de magnetron maaktveel gedrag is een mengsel van allebei

De grens is niet hard. Veel gedrag begint aangeboren en wordt door ervaring bijgeschaafd.

Hoe je het uit elkaar houdt

1

Vraag of het geleerd kon worden

Doet een pasgeboren dier het al, dan kan het niet aangeleerd zijn. Dan is het aangeboren.

2

Kijk of alle soortgenoten het hetzelfde doen

Aangeboren gedrag ziet er bij elk individu bijna gelijk uit. Aangeleerd gedrag verschilt van dier tot dier.

3

Kijk of het verandert

Wordt het gedrag met oefening beter, dan zit er een geleerd deel in. Een reflex wordt niet beter van oefenen.

4

Zoek de beloning

Wordt gedrag vaker vertoond omdat er iets prettigs op volgt, dan is het aangeleerd. Dat heet conditioneren.

De fout die bijna iedereen maakt

Een hond kwispelt als jij thuiskomt. Wat schrijf je op als onderzoeker?

de hond is blij dat ik er beneen verklaring

Blijheid zit in het hoofd van de hond en die kun je niet waarnemen. Een gedragsbeschrijving bevat alleen wat je kunt zien en tellen. De verklaring komt erna, en dan weet je ook waar hij vandaan komt.

Inprenting zit er tussenin

Jonge ganzen volgen wat ze vlak na het uitkomen zien bewegen. Dat volgen is aangeboren, maar wie ze volgen leren ze in een korte periode. Dat heet inprenting.

Aangeboren en aangeleerd gedrag

Check jezelf

Wat is kenmerkend voor aangeboren gedrag?

Het ligt vast in het DNA, dus het ziet er bij iedereen vrijwel gelijk uit.

Welke zin is een gedragsbeschrijving?

Alleen wat je kunt zien hoort in een beschrijving.

Een hond gaat zitten omdat hij daarna een koekje krijgt. Hoe heet dat?

Gedrag dat vaker voorkomt doordat er een beloning op volgt.

Waarom is inprenting een tussenvorm?

Het gedrag zelf ligt vast, de invulling komt uit ervaring in een korte periode.

De begrippen uit deze les

aangeboren gedrag
Gedrag dat er van begin af aan is en niet geleerd hoeft te worden, zoals zuigen bij een baby. Het ligt vast en gaat snel.
aangeleerd gedrag
Gedrag dat verandert door ervaring. Het kost tijd om te leren, maar past zich aan nieuwe omstandigheden aan.
conditioneren
Leren door een koppeling, doordat iets steeds samengaat met een beloning of een straf. Denk aan een hond die kwijlt bij een belletje.
gedrag
Alles wat een organisme waarneembaar doet. Je legt het uit met de vraag hoe het werkt én met de vraag waar het goed voor is; dat zijn twee verschillende antwoorden.
gedragsbeschrijving
Opschrijven wat een dier precies doet, zonder er een verklaring bij te geven. Zo blijft de waarneming los van je uitleg.
inprenting
Een vorm van leren die alleen in een korte periode vlak na de geboorte kan, en daarna vastligt. Eendenkuikens volgen wat ze dan zien.

Overhoor deze begrippenAlle begrippen van dit vak

In het examen

De examens staan op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens. Wij nemen er niets uit over, je opent ze daar.

Vakinhoudelijk gecontroleerd door Jasper Mulders op 26-10-2026.

En nu?

Alle onderwerpen Ander vak