Een stamboom lezen

Ongeveer 9 minuten. Uit wie wel en wie niet leid je af of een allel dominant is, en of het op het X-chromosoom ligt.

In een stamboom zoek je eerst twee ouders zonder de aandoening met een kind dat hem wel heeft. Dan weet je meteen dat het allel recessief is.

Wat de tekens betekenen

Een vierkant is een man, een cirkel is een vrouw. Gevuld betekent dat iemand de aandoening heeft, open betekent van niet.

Een horizontale lijn tussen twee personen is een paar. De lijn die naar beneden loopt leidt naar hun kinderen.

Je begint nooit met gokken. Je begint met de combinatie die het meest verraadt: ouders zonder, kind met.

Daarna kijk je of het gen op een gewoon chromosoom ligt of op het X-chromosoom. Dat zie je aan het verschil tussen zonen en dochters.

Een stamboom van drie kinderen

Twee ouders zonder, een kind met: het allel is recessief.

Zo pak je het aan

Dominant of recessief

Hebben twee ouders zonder de aandoening een kind met de aandoening, dan is het recessief. Andersom, als twee ouders met de aandoening een kind zonder krijgen, is het dominant.

Gewoon chromosoom of X

Treft een recessieve aandoening veel meer jongens dan meisjes, dan wijst dat op het X-chromosoom. Een jongen heeft er maar een, dus een enkel allel is al genoeg.

Vul in wat zeker is

Iedereen met een recessieve aandoening is homozygoot. Begin daar, en werk van daaruit terug naar de ouders.

Vul in wat moet

Elke ouder van zo iemand draagt dus minstens een van die allelen. Zo komen de genotypen van de rest vanzelf.

Controleer met een schema

Maak voor een gevraagd paar een kruisingsschema en kijk of de kinderen in de stamboom erbij passen.

De fout die bijna iedereen maakt

Een aandoening slaat een generatie over. Wat weet je dan?

dat het allel op het X-chromosoom ligtklopt niet

Overslaan zegt iets over dominant of recessief, want de tussenliggende generatie was drager. Of het gen op het X-chromosoom ligt is een losse vraag, en die beantwoord je door jongens en meisjes te tellen.

Twee vragen, in deze volgorde

Eerst: dominant of recessief. Daarna pas: gewoon chromosoom of X-chromosoom. Door die twee door elkaar te halen komt bijna elke fout in dit onderwerp.

Check jezelf

Twee ouders zonder de aandoening krijgen een kind met de aandoening. Wat weet je?

De ouders waren allebei drager. Was het dominant geweest, dan hadden zij het zelf gehad.

Waarom hebben jongens vaker een X-gebonden recessieve aandoening?

Zonder tweede X is er geen gezond allel dat het overneemt. Een enkel allel bepaalt dus meteen het kenmerk.

Wat is het genotype van iemand met een recessieve aandoening?

Bij een recessief allel komt het kenmerk alleen tevoorschijn als er geen dominant allel naast staat.

Vakinhoudelijk gecontroleerd door Jasper Mulders op 9-10-2026.

En nu?

Alle onderwerpen Ander vak